Powrót do bazy wiedzy

5.Układ Sikorski – Majski.




17 września 1939 r. Związek Radziecki łamiąc zawarte z Polską traktaty wziął udział w inwazji na Polskę, zajmując polskie województwa wschodnie. Jednocześnie rząd sowiecki uznał, że Państwo Polskie przestało istnieć, dlatego też nie wiążą go żadne zobowiązania ani ograniczenia wobec polskich obywateli i polskiego terytorium. Wyrazem tego była nota dyplomatyczna, odczytana polskiemu ambasadorowi w Moskwie, Wacławowi Grzybowskiemu, w dniu 17 września 1939 r. Ambasador Grzybowski odmówił przyjęcia noty, jednakże w opinii rządu sowieckiego doszło tym samym do formalnego zaprzestania kontaktów dyplomatycznych, ze względu na nieistnienie polskich władz i państwowości.
Sytuacja ta rodziła tragiczne skutki, bowiem Sowieci odmawiali uznawania wziętych do niewoli polskich żołnierzy za jeńców wojennych, zaś ludność na zajętych terytoriach traktowali jak swoich obywateli. Tysiące polskich więźniów w sowieckich łagrach i więzieniach nie mogło liczyć na żadną pomoc od przedstawicielstw polskiego rządu.
Nota rządu ZSRR:
https://pl.wikisource.org/wiki/Nota_rz%C4%85du_ZSRR_z_17.09.1939



Wielka Brytania, chcąc odciążyć front zachodni, za wszelką cenę dążyła do wciągnięcia ZSRR do wojny, dlatego też agresja III Rzeszy na Rosję (22 czerwca 1941 r.) wydawała się niezwykle dogodnym wydarzeniem z punktu widzenia brytyjskiej polityki zagranicznej.
Polska, jako sojusznik Wielkiej Brytanii została również wciągnięta na orbitę politycznych wpływów monarchii, dlatego też istniała ciągła presja wywierana na Rząd na Uchodźstwie, by nawiązać zerwane stosunki dyplomatyczne. Polskie władze zdawały sobie również sprawę z powagi sytuacji i uważały za niezwykle ważne uregulowanie losu polskich obywateli pod sowiecką okupacją, zagwarantowanie problemu polskich granic, ale także możliwości wykorzystania polskich żołnierzy i oficerów znajdujących się w sowieckich obozach do stworzenia nowej armii polskiej, walczącej z Niemcami.
Ostatecznie, dzięki pośrednictwu brytyjskiemu w dniu 30 lipca 1941 r. podpisano w Londynie układ polsko-sowiecki, nazywany od nazwisk sygnatariuszy: układem Sikorski-Majski (Iwan Michajłowicz Majski, właśc. Jan Lachowiecki, z pochodzenia Polak, sowiecki ambasador w Londynie).
W układzie uznano, że tracą moc niemiecko-sowieckie porozumienia dot. granic polskich, a także Rząd Polski zobowiązał się do niewchodzenia w sojusze wymierzone przeciw ZSRR. Gwarantowano nawiązanie stosunków dyplomatycznych i wymianę ambasadorów.
Najważniejszym zapiskiem był jednak II Protokół dodatkowy do układu, na mocy którego ZSRR udzielał „amnestii” wszystkim obywatelom polskim więzionym na terenie Kraju Rad, zarówno jeńcom, jak i zatrzymanym z innych powodów. Skutkiem tego paktu Prezydium Rady Najwyższej ZSRR wydało 12 sierpnia 1941 r. dekret o amnestii dla obywateli polskich na terytorium ZSRR. Na ironię zakrawał fakt, że kaci i okupanci udzielali w nim amnestii niewinnie aresztowanym ofiarom.


Podpisanie układu:
http://img.audiovis.nac.gov.pl/PIC/PIC_21-16-1.jpg
Tekst układu:
https://pl.wikisource.org/wiki/Uk%C5%82ad_pomi%C4%99dzy_Rzecz%C4%85pospolit%C4%85_Polsk%C4%85_a_ZSRR_z_30_lipca_1941_%28uk%C5%82ad_Sikorski-Majski%29


Kontrowersje.
Podpisanie przez gen. Sikorskiego układu z Rządem Sowieckim budziło (i budzi do dziś liczne kontrowersje). Samo słowo „amnestia” wobec niewinnych polskich cywilów i żołnierzy, przetrzymywanych bezprawnie przez Sowietów było nadużyciem. Dodatkowo traktat nie zawierał żadnej gwarancji dotyczącej polskiej, przedwojennej granicy. Wreszcie gen. Sikorski podpisał go z pominięciem Ministra Spraw Zagranicznych i bez konsultacji z rządem. Dlatego też prezydent Władysław Radkiewicz odmówił kontrasygnowania traktatu, zaś trzech ministrów Rządu na Uchodźstwie podało się do dymisji.
Jednocześnie traktat był jedyną drogą ucieczki z sowieckich łagrów i więzień dla setek tysięcy przetrzymywanych tam Polaków. Jego podpisanie było wyborem tragicznym, ale prawdopodobnie jedynym możliwym.


Artykuł dot. oceny traktatu:
http://kalendarium.muzhp.pl/display.php?id_event=25